What did you say..?! (Part III)

What did you say?!

ერთი ერთი ყველაზე დიდი პრობლემა ავიაციაში კომუნიკაციაა ტელეფონზე თუ რადიოსიხშირეზე, სადაც ათასი ეროვნების ადამიანი ერთ საერთაშორისო ენაზე, ინგლისურზე ცდილობს ისაუბროს.

ფრენების უსაფრთხოება კი რათქმაუნდა სათქმელის სწორად გადმოცემა-აღქმაზეა დამოკიდებული. წესები რაც არ უნდა მკაცრად იყოს გაწერილი, მაინც საკმაოდ დიდია შანსი ნათქვამი ფრაზის არასწორ ინტერპრეტირებას ჰქონდეს ადგილი. და თუ ბევრი არასასურველი დეტალი ერთად აიხორხლა, საბოლოოდ გემრიელ პრობლემამდეც შეიძლება მივიდეს საქმე.

ძირითადად კი გაუგებრობა დროის დაკარგვასთან ასოცირდება, დროის დაზოგვა და სწორი მენეჯმენტი კი ძალიან მნიშვნელოვანი ფაქტორია ავიაციაში.

პირადად რა პრობლემას ვარ გადამწყდარი – ვრეკავ ანკარაში და ყურმილის იქით ვინ მპასუხობს, რათქმაუნდა არ ვიცი. ყველანაირ ვარიანტს გადაეყრები – იდეალურ ინგლისურით მოსაუბრე პირსაც და პირიქით, ძნელად რომ გააგებინებ, თუ რას ითხოვ მისგან.

ხოდა თავადაც იბნევი, გამოცნობაზე ხარ – ისაუბრო დამარცვლით, მკაცრად სტანდარტული, უფრო გასაგები ფრაზებით, თუ თავისუფალ ინგლისურს მიმართო. თუ ვერ “გაარტყი”, ჩათვალე ერთ შემთხვევაში ხელახლა მოგიწევს ყველაფრის გამეორება – უფრო ნელა და დამარცვლით, ხოლო მეორე შემთხვევაში თავად გამოხვალ იდიოტ, უცოდინარის როლში. ეს “გამოცანობანა” და წინდაწინ შერჩევა, რა ფორმით ისაუბრო, ხანდახან ისეც მომხდარა, რომ თავად დაგაბნევს და ამოგაგდებს კალაპოტიდან. პირადად დამმართნია, პაუზის შემდეგ, თავად გავიაზრე, რომ კაციშვილი ვერ მიხვდებოდა, ისე დავალაგე წინადადება..

აქცენტები

სრული კატასტროფაა ჩინელი, კორეელი და ა.შ. უმრავლესი აღმოსავლეთ აზიელი პილოტის აქცენტი.. კატასტროფულთან მიახლოებულია ბევრი რუსის ინგლისურიც.

მაგალითისთვის კორეელები “რ” ბგერას ვერ გამოთქვამენ და როდესაც დასარეპორტებელი აქვთ, გეოგრაფიულ წერტილ Rolin-ის თავზე ვარო, ეს ყოველივე დაახლოებით ასე ჟღერს ხოლმე “თბილისი კონტლოოოოლ.. ვი ალ ოვა ლოლიიიინ..” წელავენ სიტყვებს თავისებურად…

არც რუსებს ულხინთ, აქცენტის გარდა რაღაც თავისებურ ფრაზებს იგონებენ “Requesting Descending, “.. გამოთქმით კი, სიტყვაზე გეოგრაფიულ წერტილ Obora-ს რუსულად “გადააკეთებენ” ხოლმე და როგორც – “აბორა” ისე გამოთქვამენ, ხოლო “H”-ის ამღნიშვნელ “Hotel”-ს, როგორც “ხაწელ” რაღაც მასე..

შენ კიდევ ზიხარ და ვალდებული ხარ სწორად გაიგო მათი თითოეული ფრაზა.. და ამ დროს პილოტებისთვის ჩვენც რომ სპეციფიურ აქცენტით ვსაუბრობთ?! ბრიტანელმა პილოტმა რაღა თქვას ჩემს ჩიქორთულ ინგლისურს რომ ისმენს.

კულტურული სხვაობა

სხვადასხვა ეროვნების ხალხი მარტო აქცენტით არ განსხვადება ერთმანეთისგან, ეს ბუნებრივია. მათი ქცევაც და აზროვნებაც, რათქმაუნდა გამოირჩევა და ეს ყოველივე მეტნაკლებობით გარკვეულ გავლენას მუშაობის სტილზეც ახდენს.

არაფერი შეედრება ბრიტანელ, თუ გერმანელ პილოტს – ყოველთვის ზუსტად რომ ასრულებენ მითითებულ ინსტრუქციას, ზედმეტი მოთხოვნების გარეშე, თავს არ შეგაბეზრებენ..

პოსტაბჭოურ ქვეყნის პილოტები ერთთავად გზის შემოკლებას გეხვეწებიან, დათაფლული ხმით – “თბილისი კანტროლ’…” და უკვე იცი რომ შემდეგი ფრაზა “Request any shortcut if available.. please” იქნება.

სიფრთხილეა საჭირო აზიელ პილოტებთან, რადგან 100%-ით ვერასდროს იქნები დარწმუნებული, რომ გაცემული ინსტრუქცია სწორად გაიგეს და შესაბამისად შეასრულებენ..

ცნობილი რადიოჩანაწერია, როდესაც რაღაც ინსტრუქციას ჩინელი პილოტი ვერ იგებს და ეთერში მერე ორწუთიანი პაუზაა – იმის აღიარებას, რომ “ბოდიში, ვერ გავიგე, კიდევ ერთხელ თქვი” – ურჩევნია სირაქლემის პოზაში ჩადგეს, “მე აქ არა ვარ” და დადუმდეს ამერიკელი ტიპაჟისგან განსხვავებით. აბა ამერიკოზმა ვერ გაიგოს რამე? ცხრაჯერ გკითხავს “Sir sorry I didn’t get what you want. Please say again”

ხდება ხოლმე მსუბუქი “აფერისტობებიც” – როდესაც გარკვეული ბენეფიტის ხათრით მარტივ ტყუილს ახმიანებენ – “request heading 330 due weather”.. და მე არ მაქვს უფლება, უარი ვუთხრა – ჩემი საქმე არაა გამოვიძიო, ცრუობს თუ არა პილოტი. აქ ურთიერთნდობაზეა საუბარი – წესით ასე არის საქმე აწყობილი. მაგრამ რბილად რომ ვთქვათ, ზოგი პილოტი ათი მილით გზის შესამოკლებლად საკამოდ არაპროფესიონალურად იქცევა.. და ხანდახან მეც მრევს ტყუილში, როდესაც საზღვრის კვეთის ფაზაა და იძულებული ვხვდები, მეზობელ სექტორს იგივე ტყუილი გადავცე, რომ – “ბორტი ამ და ამ მიზეზით ხუთი მილი დასავლეთით გადაკვეთს საზღვარს, ვიდრე ეს დაგეგმილი იყო”..

როგორ “იწვებიან” ტყუილზე? ძალიან მარტივად, როდესაც მხოლოდ ერთი ბორტი ითხოვს არარსებული ღრუბლის “მოვლას” და სხვა ათი მშვიდად, ისე რომ სიტყვას არ დაძრავენ, იგივე სივრცეს გადაკვეთენ, რათქმაუნდა ტყუილზეა საუბარი.

ეს არაპროფესიონალური სენიც ეროვნულ ჭრილამდე დადის და ესეც კულტურული სხვაობის ნაწილია. საპირისპიროდ, აბა წარმოიდგინეთ, გერმანელმა პილოტმა გააკეთოს რამე მსგავსი?! ვერ ვიხსენებ :)))

მოლოდინი, მოისმინო სასურველი სიტყვები

პრობლემა არის ხოლმე “მოსალოდნელი ქცევა”.. განწყობა, “რომ ამას და ამას მოვისმენ თუ შესრულებას მომთხოვენ”, როდესაც ასიდან 99-ჯერ საზღვრის კვეთის შემდეგ ბორტი ჩვენ რადიოკავშირზე გამოდის, იღებს ერთიდაიგივე ინსტრუქციას, ვთქვათ გარკვეულ გზის შემოკლებას. და ეს ყოველივე იმდენად მექანიკურ დონეზე ხდება, რომ ზოგჯერ პილოტი ნებართვის მიღებამდე უკვე ავტომატურად იწყებს პროცედურის შესრულებას.. და ამ დროს ის ერთი შემთხვევაა, როდესაც ამით კონფლიქტი იქმნება. ნებართვა არ გაცემულა, ბორტი კი “პამ პამ” თვითნებურად იცვლის ფრენის კურსს..

“ჰეი ჰეი რას აკეთებ?!” – და უკან ვაბრუნებ.. და დაძაბულ გარემოში გაგეპაროს პილოტის ეს თავნებობა და კონფლიქტი “გაგიჩალიჩდეს”?!

პირადად მქონდა ბევრი წლის წინ მსგავსი ნეგატიური გამოცდილება, აღარ მოვყვები წვრილად აქ რა როგორ იყო.

დასასრული

მოკლედ იმის თქმა მინდა, მიუხედავად მკაცრად გაწერილი ბევრზე ბევრი წესისა, გარემო მაინც ძალიან სპეციფიური და დამოკიდებული ინდივიდებზე, პროფესიონალიზმის დონეზე, ცოდნაზე, გამოცდილებაზე, კულტურულ მრავალფეროვნებაზე, რადგან შენს საჰაერო სივრცეს ყველა ჯურის ადამიანი იყენებს და ყველაფრის ერთ სტანდარტში მოქცევა ვერ მოხერხდება.. სულ სხვანაირად აზროვნებს ჩინელი და სულ სხვანაირად ამერიკელი..

ეს ყველაფერი მეტ-ნაკლებობით რისკებს ზრდის, რომ რამე ისე ვერ მოხდება, როგორც საჭიროა.. მაგრამ წინა სერიებში უკვე დავწერე, რომ თუ რამე მაინც არასასურველი სცენარით გათამაშდა, ჯდებიან მერე უსაფრთხოების დეპარტამენტის ხალხი და ცდილობს პრობლემის გაანალიზებას, რომ მოხდეს ახალ რეალობასთან სწრაფი ადაპტირება და ზომების მიღება, რომ მსგავსი რამ მომავალში აღარ განმეორდეს..

მანამდე კი მე და ჩემს კოლეგებს გვაქვს სიტყვა – საკუთარ ცოდნით და გამოცდილებით ვცდილობთ ყველაფერი ისე გავაკეთოთ, რომ ზედმეტი საქმე არ გავუჩალიჩოთ უსაფრთხოების დეპარტამენტს და მათი შრომა დავზოგოთ.. სინამდვილეში კი მათზე ვინ დარდობს :))) მთავარი ხომ მგზავრის ბედნიერებაა, ერთი წერტილიდან მეორეში უსაფრთხოდ და უმოკლეს დროში უნდა ჩავიყვანოთ..

საქმეს კი, მერწმუნეთ, ცუდად არ ვაკეთებთ, ასე რომ თავიდან ამოიგდეთ შიშები და იფრინეთ ბედნიერებმა..

 

Advertisements

What did you say..?! (Part II)

კომპლექსური საჰაერო სივრცე და მოძველებული პროცედურები

კიდევ ერთი ჩადებული ნაღმი დაუხვეწელ პროცედურებშია – როდესაც რიგი მათგანის ჩამოყალიბება ხდებოდა, მაშინ საჰაერო ნაკადი და გამოწვევები სულ სხვა იყო და შესაბამისად ესა თუ ის პროცედურა ამ რეალობაზე იყო მორგებული.

გარემო კი სწრაფად იცვლება და მოთხოვნებიც იზრდება. სიტყვაზე ქართულ მაგალითს თუ ავიღებთ, ბოლო წლებში დაახლოებით ერთ დღე-ღამეში საშუალოდ 300-მდე საჰაერო ხომალდს ვემსახურებოდით, წლევანდელი სტატისტიკით კი ზაფხულის პერიოდში ეს ციფრი ხანდახან 450-მდეც იზრდება.

პროცედურების დახვეწა და განვითარება კი იმავე ტემპში ვერ ხორციელდება, სწრაფადვე რომ უპასუხოს უკვე ახალ რეალობაში არსებულ მოთხოვნებს. პროცედურის (წესების) დაუხვეწელობა კი იძლევა საშუალებას ინდივიდმა შენი შეხედულებით იმოქმედო და ყოველივე ეს შეცდომის დაშვების რისკს ზრდის. იზრდება მისკომუნიკაციის ალბათობაც შენ გვერდით მჯდომ პარტნიორთან, თუ მეზობელ ქვეყნის ოპერატორთან.

მაგალითისთვის რომ მოვყვე, რას ვგულისხმობ, ავიღოთ ანკარის ზონიდან მომფრენი ჩვენთვის ასე საყვარელი ვიზეარი. ქუთაისში დაჯდომა რომ მოასწროს, უკვე თურქეთის ზონიდან იწყებს ხომალდი დაშვებას და რადგან სტანდარტული პროცედურა არაა გაწერილი, თუ რა სიმაღლეზე შეუძლია თურქ მეთვალყურეს ამ ბორტის ჩვენს კონტროლზე გადმოცემა, იწყება ზარების მთელი ჯაჭვი და გრძელი ვერბალური კოორდინაცია.. ჩვენი ოპერატორი მიღებულ ინფორმაციას მერე მეთვალყურეს გადმოგვძახებს – “ანკარამ დარეკა, რა სიმაღლეზე დაუშვას ვიზეარი..” პეტრეს 210 მოწონს, მე 230 გადავძახებ, ვიღაცა 250.. “ორასორმოცდაათი, გავიგე!” და უკუჯაჭვი და კიდევ ერთი რისკი, არასწორად გაიგოს რომელიმემ მეორეს ნათქვამი – “ჰო გავიგე”, “Ok Sir two four zero” ყურმილის იქიდან პასუხი და ბრახ სადღაც ვიღაცამ რაღაც არასწორად გაიგო. შეცდომაც ნელნელა თუხთუხს იწყებს.. მოკლედ მისკომუნიკაცია!

ზედმეტი ხმაური, იკარგება დრო, იფანტება ყურადღება და ვაი თუ დაემთხვა და ისედაც დაძაბულ სამუშაო პროცესისას მოხდა ყოველივე ეს და ამ ერთმა კიდევ ზედმეტმა გადაძახილ-გადმოძახილმა საბოლოოდ ამოაგდო რიტმიდან ისეც დაძაბული მეთვალყურე?! როდესაც შეიძლება წინდაწინ დაჯდე და გაწერო საერთო შეთანხმებაში – “ბლა ბლა ბლა, ქუთაისზე მომფრენი ბორტი როდესაც არის, არ მირეკავ, არამედ უშვებ სტანდარტულად 210 სიმაღლეზე და გადმომცემ მე კონტროლზე..” და მორჩა! რომ ზიხარ და მუშაობ, იცი, რომ ეს ჯანდაბა რკინა 210 სიმაღლეზე შემოვა შენს ზონაში და აღარ გიწევს ტვინის ზედმეტი ჭყლეტვა, “პეტრემ იქ 230 ხომ არ შეათანხმა ამასობაშიო”.

ხოლო თუ დრო გაქვს და არხეინად ხარ, ან უბრალოდ მოგეხუშტურა და რამე სხვანაირად გინდა, ყოველთვის არის ტელეფონთან წვდომა და სცენარის სხვანაირად გადალაგების საშუალება და Go Ahead!

ერთი ერთში ნუ მიიღებთ ამ სცენარს, ყველაფერს ვერ ავღწერ ზუსტ დეტალებში..

გადავერთოთ კომპლექსურ სივრცეზე

სამზოლიან მაგისტრალზე როდესაც მისრიალებთ, დამეთანხმებით ერთ-ორ კილომეტრში ჩალაგებული ასი მანქანა ერთი მიმართულებით მიმავალი საცობის წარმოქმნის მიზეზი ვერ იქნება და სწრაფ ზოლში 130 კმ/სთ-ით მშვიდად შეგეძლებათ გადაადგილება (ხო ნუ კაი, საქართველოში მაინც არ გამოვა მასე, მაგრამ სიტყვაზე ბრიტანეთში ხართ). მაგრამ წარმოიდგინეთ უშუქნიშნო გზაჯვარედინი, დიაგონალზე კიდევ მიერთებული მეორადი გზები და ყოველგვარი წესის და რიგის გარეშე იგივე სიჩქარით მოძრავი ავტომობილები. ალბათ შეძრწუნებულები თვალებსაც დახუჭავთ, ისეთ საშინელ კადრებს დახატავს გონება – ცოტახანში ერთმანეთში აზელილი რკინის ხროვა, უკვე გამოუსადეგარი ჯართი და ფატალური შემთხვევების მთელი კასკადი.

ჰოდა იმის თქმა მინდა, საჰაერო სივრცე კომპლექსური რომ არ იყოს და მთელი ტრაფიკის ნაკადი ერთი მიმართულებით მოძრაობდეს, დამეთანხმებით მათი გამართვა იოლზე იოლი საქმე იქნებოდა. მაგრამ ისევ საკუთარ ქვეყნის მაგალითზე რომ მოვყვე, დაახლოებით 500 და 200 კმ სიგრძე-სიგანის კვადრატს დამატებული სიმაღლეების შრეებად (120 დან 430 ათიან ბიჯს თუ დავთვლით 30 მდე ასეთი შრე გამოვა დაახლოებით*) სივრცე გვაქს სადაც ფრენების მიმართულება მრავალმხრივია, უამრავი საჰაერო “გზაჯვარედინებით”. და თანაც, რათქმაუნდა, რიგ ხომალდებს უბრალოდ ერთი სიმაღლე არ უჭირავთ და საქართველოს თუ მის გარშემო არსებულ აეროპორტებიდან ახდენენ მიფრენ-მოფრენას.

არ დამეზარება და ჩამოვთვლი კიდეც ქალაქებს, რომლის მიმფრენ-მომფრენი (ინგლისურად რა იოლად ჟღერს არადა: Departing and Arrival Traffic) ხომალდებსაც ჩვენ ვემსახურებით ისე, რომ ჩვენს ზონაში უწევთ დაშვების თუ სიმაღლის აკრეფვის ფაზები: სოჭი, ტრაბიზონი, გუმრი, ერევანი (ყველაზე ინტენსიური), განჯა, ნაწილობრივ ბაქო, მახაჩკალა, კისლოვოდსკი.. ამას დამატებული ჩვენი თბილისი, ბათუმი და ქუთაისი.

და წარმოიდგინეთ დატვირთული საათი.. თვალი, როგორც რადარი ისე სკანირებს მონიტორზე გეოგრაფიული წერტილების გარშემო, სადაც პოტენციური კონფლიქტებია მოსალოდნელი და თუ მიქარე და სანამ გარემო საშუალებას გაძლევს, წინდაწინ სწორი პლანირება არ მოახდინე, დამიჯერეთ ტრაკში ხარ.

ვთქვათ და დროზე არ დაუშვი თბილისის ხომალდი და ისე მოუახლოვდა ბორტი ჩვენ დედაქალაქს, ჯერაც კრუიზის ფაზის სიმაღლე უჭირავს. ამ დროს მის ქვეევით კი ზოლად არის ჩალაგებული შემხვედრი ნაკადი და ნემსის გასაძვრენი ადგილიც კი არაა.. კი ნამდვილად ტრაკში ხარ.. ბოდიში, ვუტტრირებ ისევ. გაწევ ხო მარცხნივ-მარჯვნივ, არც მასე დრამატულადაა საქმე… მაგრამ დრო ხომ გეკარგება ძვირფასი.

დატვირთულ გარემოში ამ ყველაფრის მართვა რაღაც ჟონგლიორობას ემგვანება და დამეთანხმებით, რისკი, რომ რამე არასწორად გააკეთო, დიახაც რომ არის. პროცენტს გააჩნია, რამდენი.. მთავარია შენი პროფესიონალიზმით ეს რიცხვი რაც შეიძლება დაბალ ნიშნულამდე დაწიო..

აბა ცადეთ ორივე ხელით სხვადასხვა რამე დაწერეთ დაფაზე პარალელურად, თან ამ დროს ცალი ფეხით კიდევ ბურთი აკენწლეთ..

რატომ ვხატავ ასეთ რთულ სურათს?! კი, რადგან დატვირთულ დროს ჩვენი გონება დაახლოებით ასეთივე დავალების შესრულებას ცდილობს. ცოტა წრეზე ვტრიალებ, მაგრამ სხვანაირად არ გამომდის ახსნა. ისევ ვიძახი შაბლონური სიტუაციის დამუშავება იოლია, როცა ერთ მიმართულებით ფრენა ვახსენე და სიტყვაზე სიჩქარეც ყველას ერთნაირი აქვს.. მაგისტრალზე დიდი დიდი 50 კმ/სთ-ის სხვაობით მოძრაობდნენ მანქანები..

თვითმფრინავები კი სიმაღლის და ფრენის სხვადასხვა ფაზაში საგრძნობლად განსხვავებულ სიჩქარით ოპერირებენ.. 200 დან 500 კვანძამდე რომ იცვლება ციფრები (500 კმ/სთ სხვაობა.. ხუმრობაა არა?!). უყურებ ბრტყელ ეკრანს, სამუშაოს გააზრება კი 3D სივრცეშია საჭირო, სადაც განსაზღვრულ სიმაღლის შრეებში კონფლიქტის გადაჭრის საშუალება და სამუშაოს სპეციფიკა იცვლება და ამ განსხვავებული მიდგომის ერთდროულად, დროის მყისიერ მომენტში გამოყენება არც თუ ისე იოლი მომენტია. დაუმატეთ სხვადასხვა დეტალები, ხმელეთის ლანდშაფტი გათვალისწინება, დამშვები ხომალდების სიმაღლე რომ აკონტროლი, მეზობლებთან ტელეფონზე კორდინირება, ნაკადის ეფექტური მართვა-დაგეგმარება, მეტეოროლოგიური მოვლენებით შეტანილი უნებური კორექციები და მივიღებთ ერთ დიდ აჯაბსანდალს.

ეუფ, დავიძაბე.. :))) არა არა, ისევ ვამლაშებ ცოტას.. მაგრამ იგრძნობა არა როგორ მოცოცავს ალბათობა, არასასურველი?!

მოკლედ წავედი აწი ისევ ჯობია ბურთი ავკენწლო ცოტა..

(მეორე ნაწილის დასასრული)

* 120 პირობითი ციფრია და 12 000 ფუტს ნიშნავს

What did you say..?!

ანუ ავიაცია, შეცდომები და მათ გამომწვევ მიზეზებზე ერთი-ორი სიტყვით

რამოდენიმე თვის წინ ძაან უბრალო ენით, მარტივ დონეზე მოვყევი, თუ როგორ არის საჰაერო ხომალდებით მგზავრობის უსაფრთხოების სისტემა აწყობილი და ამ ყველაფერში რა როლს ასრულებენ ავიამეთვალყურეები..

თუმცა დღეს უკვე ვჯდები და “მედლის მეორე მხარეზეც” მინდა მოვყვე – ინციდენტებზე. კერძოდ რა შეიძლება გახდეს მცირე, თუ მძიმე ფორმის შემთხვევის მიზეზი..

ვისაც ფრენის გეშინიათ, ამ ნაწერს ნუ წაიკითხავთ, ან აქ რასაც ამოიკითხავთ, იფიქრეთ იმაზე, რომ ამ პრობლემების პრევენციაზე სპეციალისტებსაც აქვთ ნაფიქრი, თან გაცილებით მეტი, სისტემა საიმედოდაა დაცული და ძალიან ბევრი არასასურველი მოვლენა უნდა დაემთხვეს ერთმანეთს, რომ შედეგად ფატალური შემთხვევა მივიღოთ…

წვრილმანები კი… წვრილმანები არ ითვლება.. და თუ ამ შეცდომების მიზეზებზე გაინტერესებთ, ზოგად, თუ ჩემს პირად გამოცდილებაზე დაყრდნობით გახმიანებული სუბიექტური აზრები, აგერ ამ გვერდის ჩაკითხვას დიდი დრო არ დასჭირდება..

შეცდომებისგან არავინაა დაზღვეული და მათ შორის, რათქმაუნდა, არც ავიაციის სფეროში მომუშავე პერსონალია გამონაკლისი. სინამდვილეში უსაფრთხოების ჯაჭვში სწორედ რომ ადამიანია მთავარი სუსტი რგოლი და ტექნოლოგიურზე მეტი პილოტის, მეთვალყურის თუ ინჟინერის შეცდომის შედაგად ხდება ესა თუ ის ინციდენტი.

ზოგადად ადამიანის ბუნებაა მიდრეკილი დაუშვას შეცდომა და დღეს ავიაციაში ამ შეცდომისთვის არც არავის სჯიან (თუ მაინცდამაინ ჩ.კორეის მკვიდრი არ ხარ, ან სამსახურებრივ გულგრილობას, თუ ბოროტ განზრახვას არ აქვს ადგილი).

მოვლენ უსაფრთხოების კაბინეტის ბიჭები – “აი აი” თავს გადააქნევენ, სტატისტიკისთვის რეპორტის ბლანკს შეგავსებინებენ, ფორმალურ სწავლებაზე გაგიშვებენ და Welcome Back. ინციდენტის შესწავლისას კი ეცდებიან იპოვონ, რა იყო შეცდომის გამომწვევი მიზეზი და რისი გაკეთებაა შესაძლებელი, რომ მსგავსი რამ აღარ განმეორდეს – ყოველშემთხვევაში ასეა იდეალურთან მიახლოებულ სამყაროში.. ვალოდიას რუსეთი და მასეთი ქვეყნები, ისევ ვიძახი, მაგალითად არ გამოდგება.

შევეშვათ ჩრდილოელი მეზობლის გასაჭირს და საქმეზე გადავიდეთ…

მე, მეთვალყურე

საღამოა, ორმოცი წუთი აეროპორტამდე, ანაც მეტი – საცობებს გააჩნია..

მეტეო და ტექნიკური საშუალებების მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციის მიღებაში გახარჯული რამოდენიმე წუთი და სამუშაო დარბაზში ვაბიჯებთ..

და ეგრევე, მომენტალურად სტატისტიკურად ერთ-ერთ ყველაზე კრიტიკული მომენტს მივადექით – ცვლის გადაბარებას, როდესაც უკვე დაღლილი, გაბეზრებული პერსონალი სამუშაო პოზიციას ახლადმოსულ, დასვენებულ სმენას უთმობს: -“როგორც ხედავ, მოკლედ ყველაფერი რიგზეა, მიხედე აბა..” და ამასობაში რატომღაც დიდი წილი კონფლიქტების სწორედ ამ მონაკევეთში ხდება, როდესაც – “ყველაფერი რიგზეა”…

წესები.. წესები.. იმდენია, რომ ცალკე ბლოგს გააკეთებდა კაცი მათ მოსაყოლად (საინტერესო რომ იყოს). სიტყვაზე, როგორ უნდა მოხდეს იგივე ცვლის სწორად გადაბარება.. და როცა წესის დარღვევის თემას ვეხები, რათქმაუნდა გარდა სმენის ჩაბარება/მიღებისა, პრობლემა უამრავ სხვა კერძო შემთხვევასაც ეხება.

უმრავლესად წესების ჩამოყალიბება, როგორც უკვე ზევითაც ავღნიშნე, წარსული ცუდი გამოცდილების გაანალიზების შედეგად ხდება და მათი დიდი წილი პრაგმატული და საკმაოდ სასარგებლოც არის, იყო დაზღვეული შეცდომის დაშვებისგან – მიყვე ნაბიჯ-ნაბიჯ, ჯერ ეს გააკეთე, მერე ის.. ” რა დამრჩა?! ა, ჰო ახლა ამას ვამოწმებ.. რამე ხომ არ გამომრჩა? ყველაფერი რიგზეა?! – რიგზეა! ” და Voila!! დიიდზე დიდი პროცენტი სუპერდაცული ხარ რამის მიქარვისგან..

მაგრამ მეგობრებო… გონიერი არსებისთვის რიგ შემთხვევებში სწორედ რომ ეს აზროვნების უნარი ხდება ხათაბალის მიზეზი.. რუტინა.. ათასჯერ რომ “ტყუილად” შეამოწმებ რიგ ხელსაწყოს და მუდმივად მწყობრშია. მერე ერთხელაც დაგეზარება, გაიფიქრებ – “ეს ხომ მუშაობს ხოლმე რა”,  და მაინცდამაინც იმ მომენტში აღმოჩნდება გაუმართავი.. გქონიათ არა ცხოვრებაში მასეთი შემთხვევა?!

ტვინი ყოველთვის მომართულია მის პატრონს საქმე გაუიოლოს. იწყებ დავალებების კომბინირებას, სელექციას – შენი აზრით რა წესის დაცვა ღირს, რა კიდევ მეორეხარისხოვანია და შეგიძლია დაიკიდო და ეს საქმისადმი სუბიექტური მიდგომა შესაბამის რისკებს წარმოქმნის..

და ამ შენი სუბიექტური მიდგომების პაკეტით რომ მიადგები სამუშაო პოზიციას და დაღლილ კოლეგას – “წაი წაი, მივხედავ აწი” სიტყვებით გაუშვებ.. სანამ სკამს მოირგებ, მონიტორს შენ გემოზე გააწყობ, რაღაც ჟურნალში ხელს მოაწერ, მცირედით, მაგრამ მაინც, ალბათობა, რომ რამე “გაგეპარება” იზრდება და ეს მცირედ გაზრდილი ნეგატიური ალბათობა მერე წლების მანძილზე დაგროვილ სტატისტიკაში საკმაოდ მსუყე პროცენტად მოჩანს..

მუშაობის პროცესში ითვლება რომ კრიტიკული ფაზაა, რათქმაუნდა, პირველ რიგში ზედმეტად გადატვირთული საჰაერო სივრცე, რაც ლოგიკურია – ადამიანის გონების რესურსი ლიმიტირებულია და დაძაბულ რეჟიმში შეიძლება შეცდომა მოგივიდეს და მეორე შემთხვევა, რაც არ უნდა უცნაური იყოს, ე.წ. “მკვდარი საათებია”, როდესაც სულ ორი კინკილა თვითმფრინავი “დაღოღავს” ცაზე..

ასეთ მომენტში ადამიანი გასაგებია რომ დუნდები.. და ხანდახან ზედმეტადაც კი დუნდები. გონება იწყენს და ნაცვლად იმის, თვალის დანახული აღიქვას და გაიაზროს, სადღაც ფიქრებში ერთობა. ხომ გქონიათ მომენტი, წიგნის მთელი გვერდი ისე შეიძლება ჩაიკითხოთ, სიტყვასაც რომ ვერ გაიგებთ, რადგან ამ დროს ფიქრებში სადღაც სხვაგან დაქრიხართ.

და ამ დროს “ბიპ, ბიპ” და რაღაც საოცარი მანქანებით ეს ორი კინკილა თვითმფრინავი, მაინცდამაინც ერთ სიმაღლეზე, მაინცდამაინც ერთ გეოგრაფიულ წერტილში იწყებს შეხვედრას.. წითელი განგაშის მანიშნებელი ალარმი ინთება და გამოფხიზლებული, შემცბარი მერე ფაცხა-ფუცხით რადიკალურ ზომების მიღებას იწყებ დიდი პრობლემის თავიდან ასაცილებლად.. (ძაან გულთან ნუ მიიტანთ აქ ნაწერს, ვუტრირებ რათქმაუნდა სათქმელი უფრო იოლად რომ მოვიტანო).

(პირველი ნაწილის დასასრული)

ტალოფა, ჯორჯი

Samoa

გაზაფხულის მიწურულს საქართველოში რაგბის ახალგაზრდული მსოფლიო ჩემპიონატი დაიწყო. მე კი ავიხირე, მანამდე ორგანიზატორებს მივადექი და 26 მაისს სამოელების გუნდი რომ ჩამოვიდა, აეროპორტში კუნძულელებს, როგორც მათი ლიაზონი, ისე წარვუდგინე თავი.

ხოდა წინა საღამო იყო, იქაური მოხელისგან მორიგი წერილი რომ მივიღე – მაფრთხილებდა, „გუნდის მენეჯერი პოლიტიკური ნიშნით არის დანიშნული, ერთი ვინმე ზარმაცი და უუნაროო, მაგრამ ცხვირს ნუ ჩამოუშვებ, სტაფის სხვა წევრებს ყოველივე ეს ძაან კარგად მოეხსენებათ და ეცდებიან დაგეხმარონ, მენეჯრის წილი საქმე გადაინაწილონო..“

ჰოო, დასაწყისი უკვე საინტერესო იყო – მაინტერესებდა, ასეთი ვინ ფიგურა იყო შინი, ერთ-ერთი სამოური თემის “მაღალი რანგის ბელადი (?!)“

გამთენიისას კი ლამის ელექტრონული ფოსტა ამიფეთქდა, როცა რიგი ხალხის მიმოწერაში რატომღაც მეც ჩამსვეს – ჯერ დილის ექვსი საათი იყო და ნამძინარევზე ძლივს გავიაზრე მიმოწერის შინაარსი – თურმე სათამაშო აღჭურვილობის გადაგზავნა ჩინეთიდან ზელანდიაში დროზე ვერ მოხერხდა, საიდანაც გუნდის მოგზაურობა იწყებოდა და ერთი ერთი მენეჯერი იხვეწებოდა – იქნებ პირდაპირ საქართველოში გადაამისამართოთ ტვირთიო.

აჰამ.. „ყოჩაღი ხალხი ჩანს საქმის ორგანიზებაში“ – სხვა რა შთაბეჭდილება უნდა დამრჩენოდა და სამი კვირის მერე, როცა ყველაფერმა ჩაიარა, ჩემი წინდაწინ ირონიით გამოხატული ვარაუდი დიახ რომ საოცრად ზუსტი აღმოჩნდა… პრინციპში ისედაც მაფრთხილებდნენ – კუნძულელები ფრიად უთავბოლო ხალხიაო, მაგრამ მაინც, ხო იცით?! – სანამ საკუთარ ტყავზე არ გამოცდი…

„ტალოფა ჯორჯი..!! „

აეროპორტში პირველი სწორედ ჩემი „ნაცნობი“ შინი გამომეცნაურა – მანამდე ხომ ცხოველი მიმოწერა მქონდა მასთან გაჩაღებული ათასნაირ კითხვაზე საპასუხოდ. ძვალმსხვილა, დიდღიპმოგდებული ორმოცდაათს მიტანებული დაბალი „პოლიტიკური ნიშნით დანიშნული“ კაცი..

გუნდის წევრები დაბნეულები დააბოტებდნენ აეროპორტში, ორდღიანი მგზავრობის შემდეგ კიდევ კარგად გამოიყურებოდნენ – საშინლად დამღლელი გზა ჰქონდათ გამოვლილი. პირველი რეაქცია მათი – ბანკს მიაწყდნენ ფულის დასაშლელად. ძლივს მოვუყარე თავი დაახლოებით ოცდაათკაციან ჯგუფს ავტობუსისკენ რომ გავძღოლოდი.

სადღაც ნახევარი საათი გზა და უკვე მარტყოფის სარაგბო ბაზაზე ამოვყავით თავი, სადაც გუნდი ტურნირის განმავლობაში დაბინავდა. იქაურობა ჩემთვისაც დროებით სახლად იქცა, რადგან ყოველდღე საბურთალო-მარტყოფის შორი გზის გავლას, გადავწყვიტე, ჯობდა იქვე დამედო ბინა, მითუმეტეს რომ ოთახები საკმარისზე მეტი და კომფორტული იყო ბაზაზე საცხოვრებლად მოწყობილი.

წინ მომქანცველი, მაგრამ საინტერესო სამი კვირა მელოდა..

ესეც 33

მიყვარს ეს დღე, 14 აპრილი. როგორც წესი ამ პერიოდში გაზაფხულის სითბო საბოლოოდ იკრებს ძალას და უსიამო ცივი დღეები უკან არის მოტოვებული..

წელს ისევ ღამის სმენაში შევხვდი ამ დღეს, მორიგ ორი წელსაც რომ მასე იქნება, სანამ ნაკიანი წელი არ “ჩააჩოჩებს” ერთი დღით სამუშაო ცვლას.

მძიმე ღამე გამოდგა – სიმაღლე არ იყო, ყველა პილოტი წუწუნებდა – “მაგრად გვანჯღრევსო”.. მეც დაღლილი – “რა გიშველოთ აბა, მთელი სივრცეში ასეთი პირობებიათქო” და ბოლოს გვარიანად ვიღრინებოდი ალბათ უკვე რადიოსიხშირეზე, სულ უფრო მოკლე მოკლე ფრაზებს რომ ვახმიანებდი ქვეტექსტით – “I’m busy, leave me alone” და მათაც ბოლოს თავი გამანებეს – უბრალოდ შეეგუვნენ რომ მშვიდი ფრენა იმ გამთენიისას არ ელოდათ..

დაღლილი წამოვჩანჩალდი სახლში..

დილის ექვს საათზე ნამდვილად სიამოვნებაა მანქანის ტარება, ქალაქის ქუჩებში კინკილა მანქანაც რომ არ შეგხვდება.. გიორგას ნათხოვარ სუბარუს აზარტიანად მივაგორებდი, წამიერად დაღლილობის შეგრძნებაც რომ გამიქრა..

პირველს უკაკუნებდა, თავი საწოლიდან მძიმედ წამოვწიე. ცოტა მოვფხიზლდი, ჩავლაგდი და იპოდრომზე სათამაშოდ ჩავედი – სადაა სახლში დღეობის აღნიშვნის სიტუაცია.. თამაშში გადავაგორე დღე. ჩვეული ჟინიანი ბურთაობა გაჩაღდა, ალაგ ნერვიული – ემოციური ხალხი ვართ, გვიძნელდება თავის მოთოკვა – ყოველი ბურთის დაკარგვას მტკივნეულად აღვიქვამდით და ბევრი იყო გადაძახილ-გადმოძახილი..

ამინდმა მაინც არ გვაცალა – უცებ ისეთი დასცხო, სისველემ საცვლამდე გაატარა – წამოღებულ ადიალებს შევეხიზნეთ, არაყი და ლუდი ჩამოვასხით, წვიმას მოყოლილ სიცივეს ალკოჰოლით შევებრძოლეთ.. დაგეგმილი პიკნიკიც აქვე ადრიანად დასრულდა..

ხოდა ესეც 33.. რომ გითხრათ ბევრი რამე მაქვს მოსაყოლი, რაში გაილია ეს ამდენი წლები, მოგატყუებთ. დღევანდელ დღეზე კი ორი სიტყვით უკვე დავწერე და ამ მოკლე ჩანახატის დასრულების მაუწყებელ წერტილსაც აქვე დავსვამ.

ექსეტერი, სტოუნჰენჯი და დაბრუნება სახლში

ექსეტერი

კარგადგამოძინებულებმა ქალაქი ფეხით შემოვიარეთ. ფანზონაში რაღაც თამაშს ვუყურეთ და ნელნელა სტადიონზე წასასვლელად დავირაზმეთ.

შეხვედრამდე წინასამატჩო განხილვისას, ნამიბიის მოგება ივარაუდეს – როდესაც, როგორც წესი – “ბლა ბლა, ორივე ძლიერი გუნდია, ძნელია თქმა ვინ მოიგებს, იმედია კარგ თამაშს ვიხილავთ..” სხვა შეხვედრების დროს ასეთი ნეიტრალურ პროგნოზებს თუ მოისმენდით. ადგილობრივებიც უფრო ნამიბიის მხარეს იხრებოდნენ – აფრიკელთა ერთ ერთი მოთამაშე ხომ ექსეტერელთა კლუბში თამაშობდა… და არ დაგვავიწყდეს ჯორჯ კლენსი, რეფერი, რომელმაც, რბილად რომ ვთქვათ, ეს შეხვედრა ძალიან “უცნაურად” იმსაჯა.

ქართველები ცოტანი ვიყავით, მაგრამ ორგანიზებულად ვქომაგობდით ჩვენს საყვარელ გუნდს და მოგების გარდა სხვა შედეგის გაგონებაც არ გვინდოდა. მაგრამ რა ვიცოდით, თუ როგორი ნერვების წყვეტა გველოდა წინ. როცა ერთი-ორი თვის შემდეგ ამ შეხვედრას ხელახლა ვუყურე ვიდეოჩანაწერში, ინგლისელი კომენტატორის ერთი ფრაზა დამამახსოვრდა – “როგორ ვერ იგებენ ქართველები?! როგორ და აი ასე – ძალიან ბევრ ელემენტარულ შეცდომას უშვებენ დღეს საღამოსო”.. ხო, საზიზღრად ვთამაშობდით და ამას ემატებოდა ჯორჯის გაუგონარი გადაწყვეტილებები.

მეორე ტაიმი დაიწყო და შეხვედრა ცოტა საჩვენოდ შემოვატრიალეთ – ორჯერ დავალელოვეთ მეტოქე და თითქოს ყველაფერი მშვიდობიანად უნდა დასრულებულიყო.. მაგრამ მერე ნამიბიამაც იყოჩაღა, საპასუხოდ ერთი ლელო დაგვიმიწა და ჩვენს უპირატესობას კინკილა ქულაღა წარმოადგენდა.

დამუნჯებული, გულისკანკალით ვუყურებდი მოედანს, ნამიბიელებმა ბოლო წუთზე ბურთი რომ მოიხელთეს და მწვავედ შეგვიტიეს. იმ საღამოს კლენსი ნამიბიელთა სასარგებლოდ იმდენჯერ შეცდა, ეჭვი აღარ მეპარებოდა – ერთ ერთი რაქის დროს ხელს აფრიკელთა სასარგებლოდ გაიშვერდა, ისინიც იოლ სამქულიან ჯარიმას გადრადასახავდნენ და ამგვარად გამარჯვებასაც დავემშვიდობებოდით.

ხოდა მართლა გაოცებული (და უსაზღვროდ ბედნიერი) შევყურებდი ჯორჯის ხელს, რომელიც აგერ აქეთ ჩვენს სასარგებლოდ აღმართულიყო..

მოკლედ ნერვების წყვეტის ფასად საბოლოოდ მაინც მოვიგეთ და ეს ის შემთხვევაა, სწორედ შედეგი რომ უფრო ფასობდა, ვიდრე კარგი თამაში – ამ ყველაფრით ხომ იაპონიაში შემდეგ მსოფლიოზე შესარჩევი ეტაპის გავლის გარეშე დავიბევეთ ადგილი.

გახარებულებმა დავტოვეთ სტადიონი და მანქანას მივაშურეთ.. ჰეჰ უსიამოვნებამ აქაც არ აგვიარა გვერდი – რაღაც სუპერმარკეტის ეზოში გვეგულებოდა მიგდებული ჩვენი ჯართი. იქაურობა დაკეტილი დაგვხვდა და მანქანით გამოსასვლელი კი შლაგბაუმით გადარაზული. ბევრი ვიწვალეთ, იქნებ როგორმე ჩვენი ციცქნა ვოქსოლი გვერდებზე დარჩენილ მცირე სივრცეში “გამოგვეძვრინა”, მაგრამ სულ მცირე ცალი კარი მაინც შეეწირებოდა ამ ყველაფერს და ბოლოს ხელი ჩავიქნიეთ.

ტაქსი სახლისკენ და მეორე დღეს უკუ გზაზე ისეთი ძვირი დაგვიჯდა, ჯობდა ისევ ფასიანი პარკირებით გვესარგებლად და უფასო სადგომს არ დავხარბებოდით. სხვათაშორის ორივეჯერ ერთი და იგივე ტიპი გაგვეჩითა მძღოლად.. მგონი სულ ორი ტაქსი დაგორავდა იმ ქალაქში.

მატჩისშემდგომ “მესამე ტაიმზე” კი ბევრს აღარ მოვყვები – რაღაც ბარში ჩვენს რაგბისტებთან ერთად ამოვყავით თავი და ერთი აზრი ის მიტრიალებდა – “ჯობია კუმირები კაცმა ახლოდან არ ნახოს-თქო” – მაინც არ იყო სასიამოვნო ალკოჰოლს დაძალებული სპორტსმენების ხილვა, თუმცა ეს მათი დიდი გამარჯვების საღამო იყო და შეარგოთ.

სტოუნჰენჯი

ბრიტანული ვოიაჟი დასასრულს უახლოვდებოდა. მეორე დილით, მას შემდეგ რაც მანქანა სუპერმარკეტის პარკინგის კლანჭებისგან დავიხსენით, პირი ლონდონისკენ ვქენით და თან იაშკაც დავიმგზავრეთ – გზად სტოუნჰენჯს ჩავუვლიდით და რა გასაკვირი, იქაურობის დათვალიერებას ვაპირებდით.

არჩევანი ორი იყო – ან ტრასაზე სადმე შევრჩუთავდით მანქანას და ღობისმიღმა 50-100 მეტრის მოშორებიდან უნდა შეგვევლო თვალი ამ მისტიური ადგილისთვის, ან ტურისტების ნაკადს შერეულები ოფიციალური შესასვლელით ვისარგებლებდით. მეორე ვარიანტი ვამჯობინეთ – თითომ 15 ფუნტი მივათხლიშეთ ბილეთს და ავტობუსით მგზავრობა ვიუარეთ (სალაროები ერთ ორ კილომეტრის მოშორებით გაემართათ) – იქაურობა ისეთი ლამაზი იყო, ფეხით სეირნობას არაფერი ჯობდა, თუნდაც ამაში ნახევარი საათი დაგვეკარგა.

ნელნელა მას შემდეგ, რაც მორიგი მცირე ბორცვი გადავიარეთ, ჰორიზონტზე სტოუნჰენჯის ქვებიც ამოიზარდა. ტერიტორია უბრალო ღობით იყო შემოფარგლული და ბილეთები რომ შეემოწმებინა, სულ ერთი ოფიციალური პირით.

“გადაყრილი” 15 ფუნტი საოცრად დამენანა, როდესაც ამ პირმა მხოლოდ სიტყვიერად თუ გვკითხა – “ბილეთები ხომ გაქვთო” და სანამ შარვლის ჯიბეში ვიქექებოდით, “კაი, გენდობით, გენდობითო” და ფარატინა ღობეზე დატანილ კარისკენ მიგვითითა.

გარშემო ტრაქტორები თუხთუხებდნენ, ჯერაც დაუმუშავებელ მდელოებზე კი ასობით ცხვარი არხეინად ძოვდა. საპირისპირო მხარეს გზატკეცილსაც ვკიდეთ თვალი, რომელიც თურმე იმაზე ახლოს ჩაუდიოდა ამ სანახაობას, ვიდრე ვიფიქრებდით.. კიდევ ერთხელ დაგვენანა ბილეთში “გადაყრილი” 15 ფუნტი – მოგზაურობის ბოლო იყო და რა გასაკვირი, დაცარიელებულ ჯიბეს მოკლებულ თითოეულ ფუნტს მტკივნეულად აღვიქვამდით.

იქაურობას ერთი საპატიო წრე დავარტყით, რამოდენიმე ათეული სურათიც გადავიღეთ და ორი საათი არ იყო გასული, უკვე გეთვიკის აეროპორტში რეისზე ჩასხდომისთვის ვემზადებოდით.

სახლში დაბრუნება

კიევში გამთენიისას ჩავფრიდით, თბილისის რეისი კი საღამოს გვქონდა. მესაზღვრეს ისეთი დაღლილი სახით ვუპასუხე, “უბრალოდ გამოძინება მინდა კიევშითქო”, ზედმეტი კითხვები აღარც დაუსვამს, პასპორტი უკან გამომიწოდა.

ქეში სულ 15 ფუნტი მქონდა მორჩენილი, რაც ინგლისში ერთი კარგი სადილს სამყოფი თუ იყო, აი უკრაინაში კი, გრივნებში რომ მივახურდავეთ, მართლაც რომ წონადი ფულით შეგვევსო ჯიბე – წარმოიდგინეთ ქალაქის ცენტრამდე აეროპორტიდან ტაქსით წავედ-წამოვედით და დღის მანძილზე არც საუზმე-სადილი მოვიკელით..

ეს ყველაფერი სრული შოკი იყო, ნელნელა რომ იაზრებ, გარდავლილ ვოიაჟისას რამხელა თანხას ვაფშვნიდით უბრალო ბურგერების ჭამის დროსაც კი.

დანაყრებულები ქალაქში მივფრატუნობდით..

ინგლისურ თბილ ამინდების საპირისპიროდ კიევში ყინვა დაგხვდა. ქალაქის უბნები ჩაჟამებული, ძველი საბჭოური შენობებით.. მაგრამ ერთი პლუსი, სქელფეხება, მრგვალსახიან შეუხედავ ინგლისელი ქალების ნაცვლად, ქუჩაში თვალის გასახარად ქერა ქერა ლამაზპირსახა გოგოები, ზამთრის ტანსაცმელში შეფუთნულები, მრავლად დაკაპუნობდნენ.. თუმცა იმ მომენტში გამოუძინებლები უკვე ზომბებივით დავაბოტებდით და თუ რამე გვინდოდა, ეს იყო კარგი ძილი.. ბედად დროებით ერთმა ნაცნობმა შეგვიკედლა..

შემდეგ კიდევ რამოდენიმე საათი ცაში და თბილისის აეროპორტშიც ბარგის განყოფილებიდან კარი რომ გაიღო, ნაცნობი, მომლოდინე ორასამდე შეშლი ადამიანის დაჭიმული მზერაც გვეფეთა..

Cleared for Departure

111ხო კარგია არა? დაჯდებით თბილად მონიტორთან და „სად გავემგზავროთ?!“ ნაირ-ნაირ ვებგვერდზე ბილეთების ფასებს სქროლავთ. „ძვირია“, „იაფია“, უყურებთ თქვენს ჯიბეს.. მერე რომელიმეს ყიდულობთ, მიდიხართ აეროპორტში – მოსაბეზრებელ უსაფრთხოების პროცედურებს გაივლით, საპასპორტო კონტროლსაც.. ცოტაც და ჰაერში ხართ… რამოდენიმე საათში კი ბედნიერები იღებთ ათასნაირ სელფებს მსოფლიოს სხვადასხვა ქალაქ-ადგილების ფონზე.

მერე კი უკუგზა.. ცოტა განმუხტულები, ემოციებით სავსენი, ალბათ ბედნიერები ზიხართ ისევ თვითმფრინავში და საქართველოში ბრუნდებით..

შედეგი?! – მოგზაურობისას მიხარჯული ნაგროვი ფული, მთელი ერთი წელი „პახაობით“ მოპოვებული, დიდი წილი სწორედ თვითმფრინავის ბილეთის ყიდვისას რომ „გაგძვრათ“.

ეს გადახდილი ფული კი სინამდვილეში ავიაკომპანიის გავლით უამრავ სხვადასხვა სერვისის კომპანიაში ილექება.

მათ შორის, მადლობა, ჩემი, ავიამეთვალყურის ხელფასიც სანავიგაციო სერვისის გაწევისთვის თქვენს მიერ ბილეთში გადახდილი ფულით გენერირდება.

ხოდა როგორ მუშაობს საჰაერო ნავიგაცია, ბერლინის ნაცვლად ბრატისლავაში რომ არ ამოყოთ თავი, რაში მიხდით ხელფასს?! ცოტაც სხვა მოვლენებსაც გადავწვდეთ, ფრენისას არსებულ რისკებზე, უსაფრთხოებაზე.

საჰაერო მოძრაობის მართვა რომ გაადვილდეს, საჭიროა წინდაწინ ცოდნა, თუ დაახლოებით რა სურათი იქნება გარკვეული დროის შემდეგ. შესაბამისად დგება თითოეული რეისის წინასწარი ფრენის გეგმა და საავიაციო ქსელში ვრცელდება.

ამგვარად, როცა ვჯდები სამუშაო პოზიციაზე, მე საკმარისი დრო და ინფორმაცია მაქვს, სიტუაციის ანალიზისთვის. თითოეულ რეისზე, თუ რა დროს აფრინდება, რა სიმაღლეს აკრეფს, რომელი საჰაერო მარშრუტით და რა სიჩქარით იფრენს და ა.შ.

მთავარი მიზანი კი, ყოველი ხომალდის ერთმანეთისგან უსაფრთხო დისტანციით სეპარირება და ფრენის ნაკადის მოწესრიგება არის.

ხშირად უკითხავთ სამსახურზე „სტრესული არისო?!“, მე კი სიმართლე გითხრათ, უფრო დიდ სტრესს სახლისკენ მიმავალი საცობში რომ ვიჭედები, მაშინ ვიღებ, ვიდრე მუშაობის 99% შემთხვევაში.

ვუზივარ ჩვეულებრივზე ცოტათი უფრო დიდ მონიტორს, სადაც გრაფიკულად დატანილია რუკა და მფრინავი წერტილები. გამაჩნია ყველანაირი ხელსაწყო ნახევარი, ერთი საათით ადრე განვსაზღვრო, ვინ სად იქნება. გავზომო და თუ რამე ისე არ არის, ჩავერიო და შესაბამისი კორექცია შევიტანო საჰაერო „სურათში“.

მუშაობის 90% პილოტებთან რადიოსიხშირის დახმარებით ვერბალური სტანდარტული ფრაზების გაცვლა თუა – „გამარჯობა, ნახვამდის“.

„მაიცა, შენ თუ რამე შეგეშლა, მორჩა ხო?!“, ასეთი ფრაზაც ხშირად მომისმენია.

სინამდვილეში ჩემი შეცდომა არ ნიშნავს ავტომატურად კატასტროფულ შედეგს. არც ამდენად საკვანძო ფიგურა ვარ. თორემ ხომ მართლა სულ მთლად გამითეთრდებოდა ისედაც შეჭაღარავებული თმები.

სიტყვაზე საქართველოს ცაზე ერთ სიმაღლეზე ორ ბორტს შორის მინიმუმ 10 მილი უნდა იყოს. ან ვერტიკალური 1000 ფუტი. ხოდა ნუ 10-ის ნაცვლად რვა მილში თუ ჩაუფრინა ორმა თვითმფრინავმა, დამეთანხმებით ყველაფერი მაინც კარგადაა. უბრალოდ ნორმის დარღვევის გამო მე მომიწევს რიგ კაბინეტებში სირბილი და ახსნა-განმარტების წერა. რიგი პროცედურების გავლა, გამოძიების დასრულებამდე.

მაგრამ, თუ ეს შეცდომა უფრო სერიოზულია და რვა კიარადა ბორტების მართლაც სახიფათო მანძილზე მიახლოება ხდება, რამდენად წარმოიქმნება ჰაერში შეჯახების რისკი?

ყოველი თვითმფრინავი ერთმანეში რადიოსიგნალებს ცვლიან – მათი ფრენის მიმართულებით და სიჩქარის დახმარებით ხდება ტრაექტორიის პრედიქცია.

მოსალოდნელი ხიფათის შემთხვევაში პილოტის კაბინაში გენერირდება ხმოვანი ავტომატური სიგნალი, თუ სიტუაციის განსამუხტად რა უნდა მოიმოქმედოს პილოტმა. ჰოდა საკმარისია იგი მშვიდად მიყვეს ამ ინსტრუქციას, რომ ხიფათიც არიდებულია და ყველა ისევ ბედნიერია.

შევეშვათ ცოტახნით ცას და ხმელეთზე დავბრუნდეთ. შეიძლება რომელიმე თქვენგანს არ გაგიმართლათ და სანამ აფრენის საშუალება მოგცემიათ, საათიც კი გიყურყუტიათ ჩასხდომადასრულებულ ბორტში.

მიზეზი ბევრია, თუ რატომ უწევს გასაფრენად გამზადებულ ხომალდს მიწაზე ყურყუტი.

შეიძლება ე.წ. საჰაერო სივრცე, თუ დანიშნულების აეროდრომი იმდენად გადატვირთული იყოს, რომ ხომალდის გაფრენის დროზე სისტემური შემზღუდავი მესიჯი მოვიდეს (Slot Time) – „ამაზე ადრე ვერ აფრინდებით“ და მორჩა.

ან უბრალოდ, არც ისაა გამორიცხული, კოშკურის მეთვალყურემ პლანირებაში რამე აურია, არაეფექტურად დაგეგმა და ამის გამო ზედმეტი რამოდენიმე ათეული წუთი გასაფრენად გამზადებულ ხომალდმა ძრავები მიწაზე ათუხთუხა..

არაეფექტური პლანირება კრუიზის ფაზაშიც შეიძლება მოუვიდეს მეთვალყურეს. ე.წ. საჰაერო ტრასები სულაც არ არის ოპტიმალური და მეთვალყურის უნარზე (სურვილზე) არის დამოკიდებული, რამდენად შეგიმოკლდებათ გზა.

უბრალოდ არაეფექტურობა ხმელეთზე უფრო ჩანს – იცით რომ დგახართ. ჰაერში საიდან გაიგებთ მგზავრი მე „მოკლეზე გაგიშვით“ თუ არა.

ხოდა როცა ავიამეთვალყურის პროფესიაზე არის საუბარი, უსაფრთხოების გარდა არანაკლებ მნიშვნელოვანი სწორედ რომ ეფექტურობაა.

სისტემა იმდენად დაცულია, ფატალურ შემთხვევას ძნელად თუ „გავაჩალიჩებთ“. აი არაეფექტური მუშაობის დემონსტრირება კი ყოველ მომენტში იოლად შეგვიძლია „მოვახერხოთ“, თან ვერც ვერავინ შემოგვედავება, რადგან ზოგად წესებს ამით არ ვარღვევთ.

ეს თქვენ, მგზავრს შეიძლება არ დაგენანოთ ის ზედმეტი დახარჯული საწვავის ლიტრები, წუთები და ა.შ. მაგრამ აბა ავიაკომპანიებს კითხეთ, რამდენად კრიტიკულია მათთვის დროის მენეჯმენტი, დროზე გაფრენა, საჭირო საფრენი სიმაღლის მიღება (საწვავი რომ ნაკლები წვას), შემოკლებული მარშრუტირება და ა.შ.

გადაამრავლეთ მრავალ ათას შესრულებულ რეისზე, მრავალ ათას დღეზე და დანახარჯების დაზოგვის ისეთი შთამბეჭდავ ციფრებს მიიღებთ, რიგი რისკის გაწევაზეც ბედნიერი დააქნევთ თავს, როგორც ავიაკომპანია, ოღონდ ეს თანხები დაიზოგოს.

ხოდა კარგი ავიამეთვალყურე არის ის, ვინც რისკი/ეფექტურობის გონივრულ ბალანსს იჭერს..

შევცვალოთ თემა..

ამასობაში ავფრინდით…

ტურბულენციაზე ყველას გვსმენია (გვიგვრძნია) – თუ მოვხვდით ასეთ ზონაში, გემრიელი ჯაყჯაყი გარანტირებული გვაქვს. მინდა დაგამშვიდოთ, რომ ტურბულენტური ჰაერი მხოლოდ დისკომფორტს ქმნის და თავად ფრენისთვის დიდად საფრთხეს არ წარმოადგენს.

მსუბუქი ტურბულენტობა ხშირია და ჩვენს პეკინის ქუჩაზე მანქანის 60 კმ/სთ-ით ტარებას წააგავს – ინჭყრევი, მარა არაუშავს.

საშუალო სიმძიმის ტურბულენტობა ჩამოტარებულ სასმელის ჭიქებს კი წამოგიქცევთ, მაგრამ როგორც წესი 10-15 წუთზე მეტხანს არ გრძელდება და ვერტიკალურ სიბრტყეში დაახლოებით 10-20 ფუტიან ზევით-ქვევით რყევას ნიშნავს, რაც სასიამოვნო ნაღდად არაა, მაგრამ არც სახიფათო.

იშვიათია მძიმე ფორმის ტურბულენტობა.

ერთ ერთი პილოტი ყვებოდა – „10 000 საათი ფრენისას ალბათ ჯამში სულ 5 წუთი ვიყავი ასეთ გარემოშიო“.

ამ დროს განსაზღვრულ სიმაღლიდან მაქსიმუმ 100 ფუტი (30 მ. დაახლოებით) შეიძლება ჩავარდეს, ან პირიქით „ახტეს“ თანამედროვე ხომალდი, რაც უსაფრთხოების მხრივ არაა მძიმე მაჩვენებელი, თორემ შეგრძნება, იცოცხლე, ისეთი იქნება ყველაზე გულად მგზავრსაც ალბათ შიშისგან ცოტათი გაეპარება..

ასეთ დროს, ისევ თქვენი კომფორტისთვის, პილოტი დიდი დიდი სიმაღლის შეცვლას მოითხოვს, შედარებით „მშვიდი“ ფრენის პირობების მოსაპოვებლად.

ამაში კი ისევ ჩვენ ვეხმარებით:

– „იცი ბრიტიშ-123, შენ წინ ეს და ეს მიფრინავდა და ამა და ამ სიმაღლეზე ტურბულენტობა დაარეპორტა“.. პილოტიც დაფიქრდება, თავს მოიქექავს,
– „და ჩვენგან ზემოთ 2000 ფუტზე რა ამბავია?“
– „მმმ, მგონი რომ მშვიდობა, ყოველშემთხვევაში ჯერ არავის დაუწუწუნია“
– „კეთილი, შეგვიძლია ავკრიფოთ ეს სიმაღლე?!“

და ჩვენც უაღრესად კეთილები ნებართვას გავცემთ და ყველა ისევ ბედნიერია.

ღრუბლებიც გამოჩნდა ჩვენი თვითმფრინავის ფანჯრებიდან.. ხო, საკმაოდ ბევრი სახელები აქვთ მათ. მარტივად რომ მოვყვე ძირითადად ღრუბელი, რომელიც ვიზუალურად ერთგვაროვნად გამოიყურება, არანაირი ხიფათის შემცველი არაა. წვიმდეს, არაფერი არ ჩანდეს, მერე რა. ხომალდის ინსტრუმენტებმა ისედაც კარგად იციან, თუ საით იფრინონ.

პილოტებს, დამიჯერეთ, სტანდარტულ მშვიდ პერიოდში, მხოლოდ აფრენა/დაფრენის ფაზაში აქვთ საქმე. დანარჩენი, სულ რომ ეძინოთ, ბორტის კომპიუტერი მათ გარეშეც საქმეს მშვენივრად გაართმევს თავს.

ავიაციისთვის ხიფათს ვიზუალურად „სოკოსავით“ ამოზრდილი ღრუბლები წარმოადგენს – Cumulonimbus ტიპის ღრუბლები. გაზაფხულის ბოლოს, ზაფხულის პერიოდში ყველას უხვად შეგინიშნავთ ცის ფონზე ასეთი წარმონაქმნები, ჭექა-ქუხილი და თავსხმა წვიმა რომ ახასიათებთ.

თვითმფრინავები ამინდის რადარით არიან აღჭურვილნი, შესაბამისად პილოტი უჩვენოდაც ხედავს მათ მარშრუტზე ასეთი ტიპის ღრუბლები თუ ეღობებათ. და მერე რას შვებიან? რათქმაუნდა ისევ ჩვენ „გვევედრებიან“ – „ამდენი და ამდენი მილი, ამდენი გრადუსით მარცხნივ/მარჯვნივ გადავუხვევთო“.

მეთვალყურეს ამ შემთხვევაში უარის თქმის უფლება არ აქვს, რადგან საქმე უსაფრთხოებას ეხება.

დიდი დიდი ალტერნატიული გამოსავალი შევთავაზოთ. მაგრამ როგორც წესი ბორტებს ნებაზე ვუშვებთ და მერე კი ათმაგი ყურადღება გვმართებს – მონიტორს შევცქერით, რამე არ გამოგვეპაროს, რადგან უკვე აღარ ვიცით, ვინ სად წავა და სიტუაციის პრედიქციაც რთულდება.

ხოდა დავუბრუნდეთ ისევ კუმულუსის ტიპის ღრუბლებს, რატომ არის არასასურველი ასეთ ღრუბლებში ფრენა?

ზაფხულის ხვატის გამო ჰაერი მალე თბება, წყლის მოლეკულებით გაჯერებული სწრაფად მიიწევს ზევით, სადაც ტემპერატურის მკვეთრი კლების გამო მალევე „იყინება“ და უკვე უკუგზას დედამიწისკენ გადის.

ეს მუდმივი ჰაერის სწრაფი ცირკულაცია სწორედ იმ იშვიათ, უკიდურესად მძიმე ფორმის ტურბულენტურ ფონს წარმოქმნის. ნიშნის მოგებით მეტყვით „აჰაა, ორი აბზაცის წინ ხომ ამტკიცებდი, ეს სახიფათო სულაც არ არისო“.. კი განყენებულად არც იქნებოდა და დიდი დიდი შიშისგან ჩაგასვრევინოთ, სანამ სამშვიდობოს გახვალთ.

მაგრამ საქმეც ეგ არის, გარდა ტურბულენტობისა ბევრი სხვა ნეგატიური ამბები ხდება ჩვენს კუმულუსებში.

რისკი დიდია, რომ ტენიანი ჰაერის სწრაფი გადაციებით თვითმფრინავის ფიუზელაჟს წყლის მოლეკულები „მიეკროს“, ყინულად გადაიქცეს და ამით ხომალდის აეროდინამიკა გააუარესოს, რაც სულაც არაა სასურველი.

ანაც რიგი ხელსაწყოების ბლოკირება მოახდინოს, სიტყვაზე სიჩქარის მზომის (Pitot Tube) და ავტოპილოტმა ხომალდის სიჩქარის შესახებ ინფორმაცია ვეღარ მიიღოს და სახიფათო მანევრი განახორციელოს.

სწორედ ეს მოყინვის რისკია ყველაზე სახიფათო. ხომალდს კი აქვს ფუნქცია, შიდა ცირკულირების თბილი ჰაერით ეს ყინული ფიუზელაჟს მოაშოროს, მაგრამ ყველაფერს აქვს თავისი ლიმიტი და ძაან სწრაფად აკუმულირებადი ყინული მაინც ხიფათის შემცველია.

მძლავრი ტურბულენტობა, მოყინვის რისკი, სეტყვა, მეხის დაცემა (მიზერული ხიფათია თანამედროვე ხომალდებისთვის) ქარის მიმართულების მყისიერი ცვლა (Updraft, Downdraft), ეს ის ჩამონათვალია, რაც ასეთ არეში ფრენისას შეიძლება მოხდეს.

ისევ ავღნიშნავ, ამ არასასურველი მოვლენების ერთობლივი არსებობა შეიძლება გახდეს კატასტროფის მიზეზი და არა ცალკეულ მათგანი განყენებულად.

ხოდა რათ გვინდა ექსპერიმენტები, პილოტები ინსტრუქციის თანახმად, სულ რომ ქუდი შეუგდოთ, ასეთ ტიპის ღრუბლებში თავს არ შეყოფენ.
ისევ ყველა ბედნერია.

სანამ დაშვების ფაზაზე გადავსულვართ, ამასწინათ აეროპორტში ერთი ქალის საუბარს მოვკარი ყური, მეგობარს თავის გენიალურ დაკვირვებას რომ ანდობდა – „მადრიდისკენ (სიტყვაზე) რომ მივფრინავთ, 30 წუთი ზედმეტი გვჭირდება ვიდრე უკანა გზაზე თბილისისკენო“.

კი, ეს მართლაც ასეა – ამ განედებზე სტანდარტულად ქარი დასავლეთიდან აღმოსავლეთის მხარეს უბერავს, თან კარგად გემრიელად 200კმ/საათამდე სიჩქარით. შესაბამისად ეს „ხელის წაკვრასავით“ არის ხომალდისთვის, რომელიც ევროპიდან აზიისკენ მიფრინავს, და პირიქით – ხელშეშლა უკუმიმართულებისას.

შესაბამისად 4 საათიანი მგზავრობა უხეშად 30 წუთამდე სხვაობას იძლევა.

ასე რომ ევროპისკენ მიმავალი ჩვენი გზა გაცილებით „გრძელია“.

დავეშვით აეროპორტში.. დიდ ქალაქებს იმდენი თვითმფრინავი აწყდება, სიტყვაზე ბუდაპეშტიდან სტამბულამდე რა დროც დაგვჭირდა, ერთი მაგდენი უბრალოდ ქალაქის გარშემო წრეზე „გვატარეს“, სანამ რიგითობამ გვიწია.

ასე რომ დანიშნულების ადგილას ჩაფრენა ეს კიდევ არ ნიშნავს იმას, რომ 20 წუთში მიწაზე დადგამთ ფეხს. შეიძლება საათზე მეტი წრეზე იბზრიალო.

მაგრამ თბილისისკენ მომავლებს ეს არ გემუქრებათ.

ამ დროს როგორც წესი უსაფრთხოების მიზნით ელექტროხელსაწყოების გამორთვას გთხოვენ. მერწმუნეთ მიზერზე მიზერია შანსი თქვენმა ჩართულმა ტელეფონმა, თუ პლეერმა, რამეზე ნეგატიური გავლენა მოახდინოს. მაგრამ მარტივად ნერვებს ნუ მოუშლით ბორტგამცილებლებს – მათ თავიანთი ინსტრუქცია აქვთ და მოჩვენებითად მაინც ჩაჩურთეთ სადმე ეს პლეერები, სანამ კორიდორში დარბიან დაღლილი მუშაკები.

ნისლი.. კიდევ ერთი ბოროტი მტერი ავიაციის. რატომ არის პრობლემა ეს ფენომენი? თბილისის მაგალითი რომ მოვყვე, დაშვების პროცესში მიწიდან 200 ფუტის სიმაღლეზე (60 მ.) პილოტი ასაფრენ/დასაფრენ ბილიკს უნდა ხედავდეს, რომ დაჯდომა განახორციელოს, თუ არადა ვალდებულია მეორე წრეზე წავიდეს.

მანამდე რიგი რადიოსიგნალების (ILS) დახმარებით ხომალდი ვიზუალური კონტაქტის გარეშეც ახერხებს გაუსწორდეს დასაფრენ ბილიკს, უბრალოდ ამ რადიოსიგნალის სიზუსტე აღარაა იმდენად სანდო, რომ აბსოლიტურად „ბრმად“ დასვა თვითმფრინავი.

ამასობაში დანიშნულების აეროდრომზე მშვიდობიანად დავეშვით. ჩვენი მგზავრობაც ნელ ნელა დასასრულს მიუახლოვდა და ჩემს ამ ჩანაწერსაც ბოლოსკენ წავიყვან.

მოკლედ როგორც ხედავთ ტექნოლოგია საგრძნობლად გვეხმარება ავიაციაში და ხშირად ადამიანის ფუნქციას ანაცვლებს. თვითმფრინავებს 90% ავტოპილოტები მართავენ. ჩემს საქმეზეც ვახსენე, რომ დიდი წილი უბრალო „გამარჯობა/ნახვამდის“ თქმით შემოვიფარგლები..

მაგრამ ჯამში, რა თქმა უნდა, არც ასე მარტივად არის საქმე.

საკმარისია რამე არასტანდარტული მოხდეს, რომ მერე არის, თუ არის საჭირო პილოტის, თუ ჩემი, როგორც ავიამეთვალყურის, მთელი ცოდნის და უნარების სწორი დემონსტრირება, რომ ხიფათი, თუ ფატალური შემთხვევა ავირიდოთ და შევასრულოთ მთავარი მისია – უსაფრთხოდ მივცეთ მგზავრს სწრაფად გადაადგილების საშუალება.. გასცდეს ხშირად მომაბეზრებელ ნაცნობ ქალაქ/გარემოს, გაფრინდეს სადმე შორს და გადაიღოს აქამდე მისთვის უცხო, მხოლოდ ფოტოზე ნანახ ლამაზ, თუ მახინჯ შენობის წინ ათასობით, თუნდაც გულისამრევი სელფი…

ყველას კეთილ მგზავრობას გისურვებთ